Tüketim Değeri Teorisi Çerçevesinde Ekolojik Anksiyete ve Normatif Etki Aracılığıyla Sürdürülebilir Tüketim Niyetinin Değerlendirilmesi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İşletme, Türkiye
Tez Danışmanı: Doç. Dr. Meltem Canoğlu
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Enerji krizi, iklim değişikliği ve çevresel sorunlar giderek daha büyük ve karmaşık hale gelmektedir. Bu durum, insanların çevresel konulara olan farkındalığını ve duyarlılığını artırmaktadır. Sürdürülebilir tüketim davranışı, bu farkındalığın bir sonucu olarak, çevreye duyarlı, sorumlu ve toplum yararını gözeten bir yaklaşım olarak tanımlanmaktadır. Özellikle doğal kaynakların tükenmesi ve ekolojik dengenin bozulması, bireylerde ve toplumda çevreye yönelik kaygıları artırabilir. Bu çerçevede, sürdürülebilir tüketim davranışının, hem yaşam kalitesini artırmaya hem de kaynakların verimli kullanılmasına katkı sağladığı söylenebilir. Bu gelişmeler, çevre bilincinin yaygınlaşmasına ve çevre politikalarına olan ilginin artmasına neden olmaktadır. Bu çalışmada, Tüketim Değeri Teorisi değerlerinin sürdürülebilir tüketim niyeti üzerindeki dolaylı etkileri, ekolojik anksiyete ve normatif etki aracılığıyla incelenmiştir. Ayrıca, bireyci, özgeci ve biyosferik değerlerin bu ilişkilerdeki düzenleyici rolleri değerlendirilmiştir. Bu kapsamda, İstanbul’da yaşayan 18 yaş ve üzeri bireylerden, kolayda örnekleme yöntemi kullanılarak ve yüz yüze anket tekniğiyle 461 katılımcıdan veri toplanmıştır. Verilerin analizinde keşfedici ve doğrulayıcı faktör analizlerinin yanı sıra, serisel aracılık ve koşullu süreç analizleri, lojistik regresyon analizi ve yapısal eşitlik modeli kullanılmıştır. Çalışmanın bulgularına göre, Tüketim Değeri Teorisi kapsamında ele alınan faktörler arasında, sürdürülebilir tüketim niyeti üzerinde en güçlü etkiye sahip olan değişken durumsal değer olmuştur. Özellikle, özgeci ve biyosferik değeri yüksek tüketicilerde, normatif etkinin sürdürülebilir tüketim niyeti üzerindeki olumlu etkisi daha güçlü bir şekilde gözlemlenmektedir. Fonksiyonel, duygusal, sosyal, epistemik ve durumsal değerlerin etkileri, ekolojik anksiyete ve normatif etki gibi psikolojik ve sosyal süreçler aracılığıyla farklı seviyelerde ortaya çıkmaktadır. Ayrıca, bireyci değerin düzenleyici etkisiyle birlikte durumsal değerin sürdürülebilir tüketim niyeti üzerindeki doğrudan etkisinin arttığını, ancak ekolojik anksiyete aracılığıyla oluşan dolaylı etkinin azaldığını söylemek mümkündür. Bu bulgu, bireyci değeri yüksek bireylerin doğrudan etkileri daha fazla dikkate aldığını, ancak dolaylı psikolojik süreçlerden (ekolojik anksiyete) daha az etkilendiğini ortaya koymaktadır.