Akademik Veri Yönetim Sistemi
Avrasya Beşeri Bilim Araştırmaları Dergisi, cilt.5, sa.2, ss.78-93, 2025 (Hakemli Dergi)
“Toplumdan dışlanmış kesimler” ya da “marjinal gruplar” kavramı, 20. yüzyıldan günümüze dek geniş çaplı sosyolojik araştırmalara konu olmuş; çağdaş gerçekliğimiz bağlamında da merkezin dışına itilen bu kesimlerin varlıkları, yapısal özellikleri, toplumsa l sorunları, karşılaştıkları zorluklar ve gittikçe derinleşen problemleri hakkında pek çok çalışma yapılmıştır. Ancak bu grupların Orta Çağ’daki kökenlerine eğilen çalışmalar oldukça sınırlıdır. Söz konusu gruplar, tarih boyunca sadece izole mahallelerde ya da gettolarda yaşamakla temayüz etmemiş; aksine, yaşadıkları döneme aktif biçimde katılarak tarihî olayların seyrini etkilemiş v e zaman içerisinde siyaset ve iktidar denkleminde değişiklik oluşturmayı başarmışlardır. Bilhassa Bilâdüşşâm ve Mısır gibi merkezî bölgelere damgasını vuran Memlükler döneminde, “Zu’rân ve Harâfîş” olgusu özelinde işbu grupların ortaya çıkış nedenlerini, yaşadıkları ıstıraplar ve sahip oldukları talepler doğrultusunda yeni bir gerçeklik meydana getirme çabalarını yansıtan canlı bir tarihî örneklik bulunmaktadır. Bu gruplar, protesto araçlarını kullanarak veya toplumsal şiddet yoluyla gerek kendi toplumlarına gerekse Memlük askerî otoritesine karşı kendilerini ifade etmeye çalışmışlardır. Peki Harâfîş ve Zu’rân yahut o dönemin marjinal toplulukları, sosyal adaletsizlik karşısındaki çığlıklarını nasıl dile getirmişlerdir. Yaklaşık iki asır süren bu çabalarla siyasal ve toplumsal gerçekliklerini değiştirmek için nasıl mücadele etmişlerdir? Araştırma, Memlükler dönemi tarihçiliğine ve o döneme ait belgelere odaklanarak birincil ve ikincil kaynakların eleştirel analizi üzerinden bu sorulara odaklanmaktadır. Anahtar Sözcükler: Zuʿrân, Harâfîş, Memlük, Şam, Kahire.
The concept of “socially excluded groups” or “marginal groups” has been the subject of extensive sociological research from the twentieth century to the present day. In the context of our contemporary reality, numerous studies have been conducted on the existence, structural characteristics, social problems, challenges, and increasingly deepening issues of these communities, which have been pushed outside the social center. However, studies focusing on the medieval origins of these groups are quite limited. Throughout history, these communities were not distinguished merely by living in isolated neighborhoods or ghettos; on the contrary, they actively participated in the period in which they lived, influencing the course of historical events, and over time, succeeded in creating changes within the political and power equilibrium. Especially during the Mamluk period, which left its mark on central regions such as Bilād al-Shām and Egypt, there exists a vivid historical example reflecting the emergence of these groups, their sufferings, and their efforts to create a new reality in accordance with their demands—specifically observable in the phenomenon of Zuʿrān and Harāfīsh. These groups attempted to express themselves, either through the use of protest tools or through social violence, both against their own societies and against the Mamluk military authority. So how did the Harāfīsh and Zuʿrān, or the marginal communities of that period, voice their cries against social injustice? And how did they struggle for nearly two centuries to change their political and social realities? This research focuses on these questions through a critical analysis of primary and secondary sources, drawing upon Mamluk historiography and the documents belonging to that period. Keywords: Zuʿrān, Harāfīsh, Mamluk, Damascus, Cairo.