TÜRK HAVACILIK TARİHİNDE BİR KURUMSALLAŞMA ÖRNEĞİ:BİRİNCİ TÜRK TAYYARE CEMİYETİ KONGRESİ

Creative Commons License

Salep M.

the Journal of Academic Social Sciences, cilt.14, sa.174, ss.89-111, 2026 (Hakemli Dergi)

Özet

Tarih boyunca gökyüzü, insanoğlu için önemli bir araştırma konusu olmuştur. Kuşlar gibi uçmayı hayal eden insanların farklı zamanlardaki denemeleri, 20. yüzyılın başında tayyarenin (uçak) icadıyla sonuçlanmıştır. Yüzyılın ilk çeyreğindeki savaşlarda kullanılmış olan tayyareler, ülkelerin güvenliği açısından son derece önemli hâle gelmiştir. Osmanlı Devleti’nin son döneminde kullanılmaya başlanan tayyareler, Türkiye Cumhuriyeti’nin yakından ilgilendiği hava araçları olmuştur. Ancak, devletin mali açıdan zor durumda olması tayyarecilik alanında sivil bir teşekkülün kuruluşunu sağlamıştır. Bu kapsamda Türk Tayyare Cemiyeti, Cevat Abbas (Gürer) Bey’in öncülüğünde 16 Şubat 1925’te kurulmuştur. Cemiyet; havacılığın siyasi, askerî, iktisadi ve sosyal açılardan önemini topluma anlatmayı amaçlamıştır. Türk havacılığının güçlendirilmesi için yardım kampanyaları düzenlenmiş, kampanyaya katılım sağlayan kişilerin veya yerlerin adları satın alınmış olan uçaklara verilmiştir. Diğer taraftan, Cevat Abbas Bey başkanlığındaki bir heyet, havacılıkla ilgili Avrupa’daki sanayi tesislerine bir inceleme gezisi düzenlemiştir. Böylece Türk havacılık sektörünün gelişimi konusunda bir programın belirlenmesi amaçlanmıştır. Türk Tayyare Cemiyeti yönetim kurulu üyelerinin, yardım paralarının harcanması konusundaki anlaşmazlıkları ve görevlerinden ayrılmaları üzerine 19 Ekim 1925’te Birinci Türk Tayyare Cemiyeti Kongresi olağanüstü bir şekilde toplanmıştır. Kongre, Başbakan İsmet Paşa’nın konuşmasıyla açılmış ve 21 Ekim 1925’e kadar devam etmiştir. Kongre sonunda yapılan seçimlerle Türk Tayyare Cemiyeti İdare Heyeti belirlenmiş, Cemiyet Başkanlığına Rize Milletvekili Fuad (Bulca) Bey seçilmiştir. Seçimler neticesinde meydana gelen bu değişim, Türk sivil havacılık serüveninin ilk örneği sayılabilir. Bu çalışmada, Birinci Türk Tayyare Cemiyeti Kongresinin açılışından kapanışına kadar geçen süreçte yaşanmış olan gelişmeler detaylandırılmıştır. Kongreye katılım sağlamış olan delegeler ile milletvekillerinin ortaya koymuş oldukları hedeflerin, Türk halkının tayyareciliğin gelişimine sağlamış olduğu güçlü destekle bağlantısı değerlendirilecektir. Birinci Türk Tayyare Cemiyeti Kongresinin Türk sivil havacılığı açısından nasıl bir politika belirlediği konusu da irdelenecektir. Çalışmada; arşiv belgeleri, tutanaklar, resmi süreli yayınlar, gazeteler ve tetkik çalışmalar çerçevesinde değerlendirilmeler yapılmıştır. Böylece, Türk sivil havacılık tarihinde kurumsallaşma süreçleri açısından Birinci Türk Tayyare Cemiyeti Kongresinin yeri belirlenmeye çalışılacaktır