Akademik Veri Yönetim Sistemi
ETÜT DERGISI, sa.11, ss.14-26, 2025 (Hakemli Dergi)
Mülâzemet sistemi, Osmanlı ilmiye teşkilatına alınacak adayların belirlenmesi ve istihdam sürecinin düzenlenmesi amacıyla uygulanan temel bir uygulamaydı. İlmiye sınıfına girişin kurumsal kapısı niteliğini taşıyan bu yöntem, adayların belirlenmesi ve vazifeye başlayıncaya kadarki aşamayı ifade etmektedir. Buna göre medrese eğitimini tamamlayan talebe, göreve başlamadan evvel muîd sıfatıyla bir müderrisin hizmetinde bulunduktan sonra hocasına tanınan mülâzım kadrolarından birini kullanarak mülâzım olurdu. Ulemâ ve mansıb sayılarının artmasıyla kuruluş yıllarında zaruri bir ihtiyaç sonucu ortaya çıkan uygulama, XIX. asrın ortalarına kadar çok az değişikliğe uğrayarak devam etmiştir. Bu yöntem sayesinde Osmanlı Devleti hem ilmiye mesleğine girecek adayları ve görev yapacakları münhal kadroları bir dengede tutmayı amaçlamış hem de ulemânın usta-çırak ilişkisi içerisinde yetişmesine katkı sağlamıştır. Rumeli kazaskerleri tarafından yönetilen mülâzemet sürecinde, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında danişmentlerin ilmiye mesleğine hangi yollardan dâhil edildikleri bu çalışmanın odak noktasını oluşturmuştur. Devlet, yüksek dereceli âlimlerin konumlarına göre muîdlerini mülâzım olarak kaydedebilecekleri usulleri belirli bir düzene bağlamıştır. Bu çerçevede, mülâzım olma yolları ile bu yöntemlerin kullanım sıklığı incelenerek söz konusu dönemde nasıl bir durumun olduğuyla ilgili genel bir tablo ortaya konulacaktır.
The mülâzemet system was a fundamental mechanism employed within the Ottoman ilmiye (scholarly-judicial) hierarchy to select candidates and to regulate their appointment process. Serving as the institutional gateway to the scholarly class, this method encompassed the selection of candidates and the stages leading up to their commencement of duty. According to this system, a student who completed their madrasa education would serve under a professor as an assistant (muîd) before becoming a mülâzım (assistant) by utilizing one of the mülâzım positions allocated to their professor. Emerging as a necessary practice in the early years of the Ottoman state due to the increasing number of scholars and positions, this method continued with minimal changes until the mid-19th century. Through this system, the Ottoman State aimed to maintain a balance between candidates entering the scholarly profession and the vacant positions they would fill, while also contributing to the training of scholars through a master-disciple relationship. This study focuses on the methods by which scholars were admitted to the religious profession during the second half of the 18th century, under the supervision of the Rumelian judges. The government codified which senior scholars were entitled to register their muids as mülazıms, thereby linking the right of appointment to scholarly seniority. Within this framework, the ways of entering the profession and the frequency of their use will be examined to provide a general overview of the situation during the period in question.