ORTA ARAS HAVZASINDA YAŞAYAN CAFERİLERDE GEÇİŞ DÖNEMLERİNE DAİR İNANIŞ VE UYGULAMALAR (IĞDIR VE KARS ÖRNEĞİ)


Creative Commons License

İpek Y.

III. ULUSLARARASI ARAS HAVZASI SEMPOZYUMU, Kars, Türkiye, 18 - 19 Mart 2021

  • Yayın Türü: Bildiri / Yayınlanmadı
  • Basıldığı Şehir: Kars
  • Basıldığı Ülke: Türkiye

Özet

Aras Havzası olarak nitelediğimiz bölge sahip olduğu jeopolitik konumu itibarıyla Türkiye kültür mozaiğinde önemli bir yer tutmaktadır. Böylesi geniş coğrafya içerisinde yer alan Iğdır, Kars, Nahcivan ve Ermenistan topraklarının oluşturduğu Orta Aras Havzası ise bu kültürel zenginliğin önemli parçalarından biridir. Özellikle Orta Aras Havzasının ülkemiz sınırlarında yer alan iki kadim yerleşkesi olan Iğdır ve Kars illeri, farklı birçok etnik ve dini ögeyi bünyelerinde barındırmalarına rağmen tarihsel süreçte olduğu gibi günümüzde de toplumsal huzur ve birlikteliğin en güzel örneklerdendir.

İslam coğrafyasında Hz. Peygamberin vefatından sonra dini, sosyal ve siyasi bazı sebeplerden dolayı birtakım ayrılıklar yaşanmıştır. Bu ayrışmanın neticesinde ortaya çıkan iki ana grup Ehli Sünnet ve’l- Cemaat ve Şia’dır. Hz. Peygamberin vefatından sonra hilafetin Ebu Bekir, Ömer, Osman ve Ali’nin hakkı olduğunu iddia edip, sahabe ve onu takip edenlerin içtihatlarını benimseyen Ehli Sünnet anlayışının karşısında hilafetin Ali ve onun soyundan gelenlerle devam ettiği görüşünü benimseyen Şiiler ortaya çıkmıştır. Çıktığı günden bu yana İslam dünyasının nüfus itibarıyla ikinci büyük mezhebi olan Şia, zaman içerisinde farklı kollara ayrılmıştır. İşte bunların en büyüğü de Caferiliktir. İmamiyye ve İsnaaşeriyye isimleriyle de anılan Caferiliğin ülkemizde en yaygın yaşandığı yerlerin başında Iğdır ve Kars illeri gelmektedir. Etnik olarak büyük çoğunluğunu Azerbaycan Türklerinin oluşturduğu Caferiler, bu iki şehrin nüfusunda önemli bir yer tutmaktadırlar.

Doğum ile başlayıp ölüm ile son bulan insan hayatı farklı evrelerden oluşmaktadır. Bu evrelerden her biri gerek kişinin kendisi gerekse çevresindeki insanlar için önemli birer dönüm noktasıdırlar. Örneğin soyun devamı ve ailenin geleceği için önemli bir unsur olan çocuğun dünyaya gelmesi ve güzel bir hayat geçirmesi için doğum olayının öncesi ve sonrasına dair birçok inanış ve uygulama mevcuttur. Aynı şekilde kişinin hayatını geri kalan kısmını paylaşacağı ve artık kendi ailesini kuracağı evliliğin mutlu şekilde sürdürülebilmesi içinde birtakım inanış ve uygulamalar geliştirilmiştir. Son olarak dünya hayatının bitimi anlamına gelen ölümün hemen öncesinden başlayıp ölüm olayının gerçekleşmesinden sonra gerek ölen kimse için gerekse geride kalanları için yapılması gereken birtakım ritüeller mevcuttur. Doğum, evlilik ve ölüm şeklinde sıralayabileceğimiz bu geçiş dönemlerine dair inanış ve uygulamalar geçmişten günümüze kadar sözlü şekilde aktarılarak gelmiştir. Mensubu olunan din veya etnik yapı ne olursa olsun insanlık tarihi boyunca var olmuş olan bu inanışlar neticesinde çeşitli uygulamalar ortaya çıkmıştır. Herhangi bir yasal yaptırımı olmamasına rağmen toplumun büyük çoğunluğu tarafından benimsenip uygulanmaya çalışılan bu ritüellerdeki temel amaç; kaza ve belayı uzaklaştırıp iyi ve güzel olana ulaşabilmektir.

Yapmış olduğumuz bu çalışma ile öncelikle Caferiliği ortaya çıkaran etmenlerden kısaca bahsedilmiştir. Ardından Orta Aras Havzasında yer alan Iğdır ve Kars illerinde yaşayan Caferilerin yoğun şekilde ikamet ettikleri yerler ve buradaki yaşantıları hakkında sayılar veriler ışığında çeşitli bilgiler verilmiştir.

Ardından geçiş dönemlerinden ilki ve hayatın başlangıç anı olarak kabul edebileceğimiz doğum olayının öncesinde sağlıklı ve güzel bir çocuk sahibi olmak için neler yapılması gerektiği, gebelik esnasında doğacak bebeğin cinsiyetini belirlemeye yarayacak ipuçlarının nelere olduğu, çocuğun doğduktan sonra musibetlerden korunması ve daha mutlu bir yaşam sürmesi için başta ana babası olmak üzere yakın çevresinin neler yapması ya da nelere dikkat etmesi gerektiğine değinilmiştir. İkinci dönem olan evlilik bölümünde ise kişinin hayatının geri kalanını birlikte sürdüreceği eşini nasıl seçeceği ve bunu yaparken nelere dikkat etmesi gerektiğinden başlayıp, evlilik akdinin gerçekleşmesinden önce kız isteme, söz kesme, nişan yapma, kına yakma ve düğün merasimi için ne gibi hazırlıklar yapılacağından, sonrasında daha mutlu ve huzurlu bir aile kurmak için gelin ve damat başta olmak üzere tarafların ailelerine ne gibi görevler düştüğünden bahsedilmiştir. Geçiş dönemlerinin sonuncusu olan ölümde ise ölüme delalet ettiği düşünülen şeyler, ölüm anına dair ipuçları ve ölüm sonrasında ölen kimseye karşı son vazife olarak kabul edilen cenazesini yıkama, kefenleme, namazını kılma ve defnetme sürecinde dikkat edilmesi gereken hususlar ile başlayıp matem ya da yas süresinin sonuna kadar cenaze sahiplerinin ve yakınlarının yapması gereken uygulamalar ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: Caferiler, Iğdır, Kars, Halk İnanışları.

As the owner of the geopolitical position of Turkey that we qualify as Aras River Basin occupies an important place in the cultural mosaic. The Middle Aras Basin, formed by the lands of Iğdır, Kars, Nakhcivan and Armenia, which are located in such a wide geography, is one of the important parts of this cultural wealth. The provinces of Igdir and Kars, which are the two ancient settlements of the Middle Aras Basin, located on the borders of our country, are among the best examples of social peace and unity today, as they have in the historical process, despite the fact that they contain many different ethnic and religious elements.

In the Islamic geography, After the death of the Prophet, some differences occurred due to some religious, social and political reasons. The two main groups that emerged as a result of this separation are Ahl al-Sunnah and al-Jamaat and Shia. After the death of the Prophet, Shiites emerged, who claimed that the caliphate was the right of Abu Bakr, Umar, Uthman and Ali and adopted the ijtihads of the companions and those who followed him and adopted the view that the caliphate continued with Ali and his descendants. Shia, which has been the second largest sect of the Islamic world in terms of population since its inception. It has been divided into different branches over time. The biggest of them is Caferism. The provinces of Igdir and Kars are the leading places where Caferism, also known as Imamiyye and Isnaaşeriyye is most common in our country. The Caferis, whose ethnic majority is Azerbaijani Turks, occupy an important place in the population of these two cities.

Human life, which begins with birth and ends with death, consists of different stages. Each of these stages is an important turning point for the person himself and the people around him. For example, there are many beliefs and practices regarding the pre and postnatal period for the birth of the child, which is an important element for the continuation of the lineage and the future of the family, and to have a good life. In the same way, some beliefs and practices have been developed in order to continue happily the marriage in which the person will share the rest of his life and establish his own family. Finally, there are some rituals that should be done both for the deceased and for those who remain, starting just before death, which means the end of the life of the world, and after the death event takes place. Beliefs and practices regarding these transitional periods, which we can list as birth, marriage and death, have come from the past to the present by verbally. Regardless of the religion or ethnicity, various practices have emerged as a result of these beliefs that have existed throughout human history. Although there is no legal sanction, the main purpose of these rituals, which are adopted and implemented by the majority of the society; is to get away from accident and trouble and reach the good and beautiful.

With this study we have done, first of all, the factors that cause Caferism are briefly mentioned. Then, various information was given about the places where Caferis residing in Igdir and Kars provinces in the Middle Aras Basin and their lives in the light of the numbers data.

After that, what should be done in order to have a healthy and beautiful child before the birth event, which we can consider as the first transition period and the beginning of life, what the clues to determine the sex of the baby to be born during pregnancy, to protect the child from calamities and to live a happier life. It was mentioned what his close circle, including his parents, should do or what he should pay attention to. In the second period, the marriage section, starting with how to choose the spouse with whom the person will spend the rest of his life and what to pay attention to while doing this, asking for a girl before the marriage is realized, interrupting, engaging, henna and what preparations will be made for the wedding ceremony, then more What kind of duties fall on the families of the parties, especially the bride and groom, in order to establish a happy and peaceful family was mentioned. In death, the last of the transitional periods, the things that are thought to signify death, the clues about the moment of death and the issues to be considered in the process of washing, shrouding, praying and burial, which is accepted as the last duty against the person who died after death, start with the mourning or mourning period The practices that should be done by the funeral owners and their relatives are discussed.

Key Words: Caferis, Igdir, Kars, Folk Beliefs.