Akademik Veri Yönetim Sistemi
Türkiye'de Ekonomi-Yönetim-Siyaset Üzerine - VI, Prof. Dr. Ahmet Oğuz,Prof. Dr. Seyfettin Ünal,Doç. Dr. Metin Baş, Editör, Ekin Yayınevi, Bursa, ss.316-333, 2025
Havacılık sektörü, yüksek risk içeren yapısı nedeniyle liderlik ve emniyet ilişkisinin en belirleyici olduğu sektörlerden biridir. Emniyet, havacılık örgütlerinde yalnızca yasal bir gereklilik değil; örgütün temel değerleri, karar süreçleri ve çalışan davranışlarını şekillendiren stratejik bir kültür öğesidir. Bu nedenle, modern havacılık yönetiminde emniyetin sürdürülebilirliği, teknik sistemlerin güvenilirliğine ek olarak, liderlerin emniyeti nasıl anlamlandırdığı ve örgüt içinde nasıl konumlandırdığı ile de ilişkilidir. ICAO’nun Emniyet Yönetim Sistemi (SMS) yaklaşımında da vurgulandığı üzere, emniyet artık “raporlama sonrası müdahale edilen reaktif bir süreç” olmaktan çıkmış, riskleri ortaya çıkmadan önce yönetmeyi amaçlayan proaktif bir örgütsel davranış modeli hâline gelmiştir (Gerede, 2025, s.79). Bu dönüşümde liderlerden beklenen, emniyeti yalnızca prosedürler ve standart operasyonel gerekliliklerle sınırlamak değil; emniyeti kurum kültürünün temel bir parçası hâline getirmeleridir. Çünkü çalışanlar emniyetin örgütsel öncelikler arasında nerede konumlandığını davranışlarına bakarak liderlerin tutum ve anlamlandırmaktadırlar. Liderlerin söylemleri ile eylemleri arasındaki tutarlılık (örneğin riskli durumlarda operasyonel baskılara rağmen emniyete öncelik verilmesi) çalışanlarda “emniyet gerçekten önemli” algısını güçlendirmektedir. Bu mekanizma literatürde “rol model etkisi” olarak açıklanmakta; çalışanların, liderlerin emniyete verdiği değeri içselleştirdiği ve davranışlarını buna göre şekillendirdiği ifade edilmektedir (Barling vd., 2002, s. 489; Zohar, 2002, s. 158). Bu noktada dönüşümcü liderlik, emniyet kültürünün gelişmesinde temel bir yaklaşım olarak öne çıkmaktadır. Yapılan çalışmalar bu yaklaşımı destekler niteliktedir (Ghasemi vd., 2025, s. 2; Moda vd., 2025, s. 205; Batten vd., 2025, s. 2). Dönüşümcü lider, takipçileri daha yüksek ortak bir amaç etrafında motive etmekte, vizyon oluşturmakta, desteklemekte ve psikolojik örgütteki dönüştürmektedir. Dönüşümcü güçlenmeyi değer liderlik, sistemini kurum kültürünü şekillendirme ve çalışanların davranışlarını etkileme gücüne sahiptir. Emniyet liderliği ise dönüşümcü liderliğin havacılık bağlamında somutlaşmış hâli olarak değerlendirilmektedir; çünkü liderin vizyon oluşturma, rol model olma ve çalışanları sürece dahil etme davranışları emniyet katılımını doğrudan etkilemektedir (Kelloway vd., 2006, s.76). Yapılan çalışmalar, dönüşümcü liderliğin emniyet iklimini güçlendirdiğini, gönüllü emniyet davranışlarını artırdığını ve kaza oranlarını azalttığını ortaya koymuştur (Barling vd., 2002; Clarke, 2013; Zhao vd., 2022). Bu nedenle, günümüz havacılık yönetim paradigmasında emniyet lideri, yalnızca kuralları uygulatan değil; emniyeti örgütsel bir değer hâline getiren, çalışanların aidiyet duygusunu güçlendiren ve ortak sorumluluk bilinci oluşturan lider olarak değerlendirilmektedir. Bu kitap bölümünde, dönüşümcü liderliğin kuramsal temelleri ile emniyet liderliğinin havacılık sektöründeki yansımaları ele alınmakta; ayrıca emniyet liderliğinin çalışan davranışları, örgüt kültürü ve emniyet performansı üzerindeki etkileri literatür desteğiyle tartışılmaktadır.