Akademik Veri Yönetim Sistemi
Gelenekten Dijitale TÜRK KÜLTÜRÜNDE AİLE, TORE MARAL,Duman Oğuz, Editör, Kimlik Yayınları, Kayseri, ss.167-203, 2025
Türkmen aile yapısında anne ve babanın ilk görevi kız çocuklarına
görgü kuralarını öğretmektir. Daha sonra beceri kazandırmak ve
insanlara yarar sağlayacak bir meslek edindirmektir. Türkmen kızları,
ebeveynleri tarafından nazik ve asil olarak yetiştirilir. Kızların güzelliği,
edebinde saklı olduğu bilinci henüz çocukken aktarılır. Dolayısıyla
Türkmen kızları büyütülürken iyi terbiye, iyi davranış, güzel ahlak,
incelik, zarafet, kibarlık, utanma ve ar duygusu güzellik olarak
öğretilmektedir. Türkmen kızlarına konuşmasında, hareketinde,
giyiminde, yemesinde ve içmesinde iffetlerini koruması gerektiği öğüt
verilir.
Türkmen toplumunda kız çocuklarına çok değer verilmektedir.
Halk arasında kız çocuğu doğan ebeveynler, “kızım oldu” yerine baýadyk
(zengin olduk) ifadesi kullanır. Türkmenlerin inanç sisteminde kız
çocuklarının aileye; uğur, huzur, neşe, mutluluk, bolluk ve bereket
getireceğine inanılmaktadır. Bununla ilgili Türkmencede Gyzly öý,
soltanly öý. (Kızlı ev, sultanlı ev.), Gyzly öýe rähnet ýagar. (Kız olan eve
neşe/mutluk yağar.) ve Gyzly öý gyzyldan halka. (Kızlı ev altından halka.)
deyimleri yaşamaktadır. Türkmenler, kız çocuklarını Allah’ın bir emaneti
olarak görür. Bir gün evlenerek baba evinden ayrılacakları için sevgi ve
ilgiyle büyütülür. Ebeveynler kız çocuklarını bir de canlarını emanet
olarak düşünmüşlerdir. Amanadym iki zadym, janym hem-de gyz
zürýadym. (Emanetim iki şeyim, canım bir de kız çocuğum.).
Türkmen aile yapısında kız çocuklarını evlilik yolculuğuna
hazırlamak, ebeveynlerin en önemli görevlerinden bir diğeridir. Kız
çocukları da anne ve babanın rızasını, onayını alarak evlenmeyi tercih
etmekteler. Kız kaçırmak veya kızın kocaya kaçması Türkmen
toplumunda ayıp sayılmaktadır. Bu şekilde evlenen kızların mutsuz,
bedbaht olacağına inanılmıştır. Dolayısıyla kızların mutlu, sağlıklı bir
evlilik kurmaları, doğru kişileri eş olarak seçmeleri konusunda özgür
oldukları gibi ailelerin tecrübe ve onayı da değerlidir. Türkmenlerde kız
çocuğunun dünyaya gelmesiyle gösterilen ilgi ve kıymet, evlendikten
sonra da devam etmektedir.
Türkmenler eski gelenek ve göreneklerine bağlı bir Türk halkıdır.
Köklü tarihiyle birlikte kültürel değerlerine sahip çıkmaktalar. Geçmişten
getirdikleri bu gelenek ve göreneklere Türkmencede däp-dessur, halk
inanışlarına ise yrym denilmektedir. Bu yrymlardan biri de yeni gelini
gören yaşlı kadınlar tarafından yapılmaktadır. Kadınlar, iki elini açarak
avuç içleri geline bakacak şekilde tutarlar ve daha sonra ellerini yüzlerine
götürürler. Bu harekete ýüze sylmak denilir. Türkmenler gökyüzünde
yeni Ay’ı gördüklerinde, yeryüzünde yeni gelini; yeni araba, yeni ev gibi
eşyaları gördüklerinde ýüze sylmak ritüelini yaparlar. İyi niyetlerle dualar
ederler, uğurlu olmasını dilerler ve kendilerine de nasip olmasını
umarlar. Türkmen toplumunda gelin, gökyüzündeki Ay gibi değerlidir.
Kızını gelin etmek ve oğluna gelin almak ise büyük mutluluk
sayılmaktadır. İşte bu çalışmada, günümüz Türkmenistan’ında kadına
olan sevgi ve saygıyı gösteren bütün gelenekler, inanışlar ele alınacaktır.