Tehlikeli madde üretim ve depolama tesislerinin mekânsal kümelenmesi ve önceliklendirilmesi: Bulanık SWARA ve COCOSO yaklaşımı-İstanbul örneği

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Kayseri Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, ULUSLARARASI TİCARET VE LOJİSTİK ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: RESUL HARMAN

Danışman: YILMAZ DELİCE

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, İstanbul il sınırları içerisindeki tehlikeli madde depo ve tesislerinin mekânsal dağılımını inceleyerek, bu tesislerin afet riski ve depo yeri seçimi kriterleri ile ilişkisini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Tehlikeli madde ile ilişkili tesislere ait firma bilgileri ve NACE kodları İstanbul Sanayi Odası ve İstanbul Ticaret Odası kayıtlarından temin edilmiş; tesis konumları Google Earth aracılığıyla doğrulanarak enlem–boylam koordinatları elde edilmiştir. Elde edilen veriler, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı Quantum GIS (QGIS) yazılımı kullanılarak haritalandırılmış ve OpenStreetMap altlık haritası üzerinde görselleştirilmiştir. İstanbul ilçeleri; tehlikeli madde tesis türleri, nüfus yoğunluğu ve deprem riski değişkenleri dikkate alınarak hiyerarşik kümeleme analizi ile sınıflandırılmıştır. Veriler normalizasyon işlemine tabi tutulmuş, ilçeler arasındaki benzerlikler Öklid uzaklığı ile hesaplanmış ve Elbow yöntemi ile Davies–Bouldin indeksi (DBI) kullanılarak optimum küme sayısı belirlenmiştir. Bulgular, İstanbul'da tehlikeli madde riskinin tesis yoğunluğu ile birlikte nüfus ve afet etkilenebilirliği üzerinden farklılaştığını ortaya koymuştur. Çalışmanın son aşamasında, tehlikeli madde depo yeri seçimine ilişkin kriterlerin önem ağırlıkları Bulanık SWARA yöntemiyle belirlenmiş, ulaşım ve taşımacılık erişimi, pazar ve lojistik ağlara yakınlık ile afet ve güvenlik riskleri kriterlerinin öncelikli olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen kriter ağırlıkları kullanılarak alternatifler COCOSO yöntemi ile değerlendirilmiş ve en uygun depo yeri alternatiflerinin sıralaması belirlenmiştir. Bu yönüyle çalışma, mekânsal analiz, kümeleme ve çok kriterli karar verme (ÇKKV) yöntemlerini bütünleştirerek tehlikeli madde yönetimi için karar vericilere bütüncül bir yaklaşım sunmaktadır.